مسعودي در نقل حوادث سياسي و اجتماعي دولتها و پادشاهان و روابط سياسي و وضعيت كاركردي آنها، نه با بيان صرف حادثه از فردي يا دولتي، بلكه با توجه به نوع عملكرد و كاركرد آنها و تأثير و تأثراتي كه سياستهاي آنها داشته و به عنوان كسي كه عملكرد دولتهاي پادشاهان مختلف را مطالعه كرده و مورد قضاوت قرار داده است، به تحليل عقلي و تجربي حوادث پرداخته و با تبيين كلي شرايط حاكم بر تحولات سياسي - اجتماعي، آنها را ارزيابي كرده و به عنوان تجربه هاي نيك و بد و زشت و زيبا به آيندگان منتقل نموده است. او از پادشاهي توتال (از پادشاهان چين قديم) در اجراي سياست عادلانه و نقش عدالت در بقاي حكومتش تمجيد ميكند و حكومت وي را در رواج رسوم پسنديده، ميستايد و با چنين نگرش تحليلگرانه اي ميگويد:

شاهاني كه پس از اين پادشاه (توتال) آمدند، همچنان امورشان انتظام و وضعشان استقرار داشت. آبادي و عدالت رواج بود و ستم در ديارشان نبود.

منبع قرار دادن تجربه زندگي

چنين نگرشي به تاريخ موجب ميشود كه مسعودي بيشترين توجه را به دخالت تجارب سياسي - اجتماعي ملتها، جوامع و اقوام در شناخت تاريخ آنها بدهد و همانگونه كه خواجه نصيرالدين طوسي، نقل تاريخ گذشتگان و استشهاد آوردن از زندگي آنان و فراز و نشيب، شكست و پيروزي و سرگذشت دولتها و تمدنها را طريق معرفت ميداند، مسعودي نيز با منبع قراردادن تجربه زندگي جوامع و ملل و عملكرد دولتها، آن را منبع اصلي معارف تاريخي خود قرار ميدهد. او با اين ديد به تاريخ مينگرد كه تاريخ، منبع كسب تجارب از حوادث و وقايع پيشينيان و افزايش دهنده توان تحليل پديدههاي سياسي - اجتماعي است.

روش مسعودي در مطالعات تاريخي، روش تجربي - تفهمي بود كه بر مشاهدات عيني و مطالعات تجربي مبتني است؛ بدان معنا كه در مفهوم هر حادثه و چرايي آن يا در ساختار هر باوري، بايد آن را با معيارهاي عيني، علمي و تجربي، ارزيابي نمود.

مسعودي در بحث مردم شناسي، به نقد مفهوم "عنقا" ميپردازد و آن را به شيوهاي تجربي، در جوامع مختلف بازيابي ميكند. وي در شناخت ويژگي يك جامعه و توصيف آن، ضمن حفظ اصل هم سنجي در مطالعه باورهاي فرهنگي درباره رابطه قيافه و خلق و خوي شخصيتي، پس از توصيف تك انگارانه، به سوي شكل دهي يك نظريه مردم شناختي ميرود. او در مورد قيافه شناسي و تفأل گويد:

اين مسائل، خاص عربهاست و غالب آن در اقوام ديگر نيست؛ البته كاهني در اقوام ديگر بوده است، اما قيافه و زجر و تفأل و تطيّر كه در غالب امور رايج است، در غير عرب نيست و در همه عرب نيز متداول نيست، بلكه خاص مردم هوشيار و مجرب و دقيق است.

بهرهگيري از روش هم سنجي دادهها

مسعودي در نقادي و ارزيابي، از روش هم سنجي داده ها و اخبار گذشتگان يا مردم جوامع تحت مطالعه خود و مشاهده با ديگر جوامع و هم سنجي اخبار و دادههاي يك متن با متن ديگر ميپردازد:

مردم سلف و خلف در تاريخ و حوادث كتابها آوردهاند كه بعضي به صواب و بعضي ديگر به خطا رفتهاند و هر يك به قدر توان خويش كوششي كرده و گوهر نهان هوش وانمودهاند.

در جستجوي راه نو

مسعودي در كنار روش هم سنجي، به روش تفهم گرايانه نيز اعتقاد دارد؛ به طوريكه در مطالعات موردي يا ميداني خود معتقد است، فقط دسته خاصي از مردم ميتوانند به برخي دادهها برسند.

مسعودي، تاريخ را شرح ظاهر حوادث پراكنده نميداند؛ بلكه همتش بر آن بود كه وراي پراكندگيها و تشتت حوادث در قلمرو تاريخ و جريانها، امور حادث و ممكن را از آنچه ضروري و پايدار است، تمييز دهد و با اعراض از تقليد شيوه تاريخ نويسي پيش از خود، راهي نو را در برابر تاريخ نويسي دوره اسلامي هموار نمايد.

معيار ديگر مسعودي در ارزيابي صحت اخبار، آن است كه اخبار منقول را با مشاهده موضوع آنها مقايسه نمايد:

متقدمان و متاخران درباره شمار درياها و مساحت و طول و عرض و پيوستگي و ناپيوستگي و جزر و مد و ديگر اوصاف آن اختلاف كردهاند و ما آنچه را در اين باره گفته اند و درست تر و معروفتر است، بيان ميكنيم كه مدتي از روزگار را بدين پرداخته وقت خود را به مشاهده و كسب خبر درباره آن صرف كردهايم و از چيزها كه شايد ديگران از دانستن آن محروم ماندهاند، مطلع شدهايم.

وي اولين مورخي است كه در ارزيابي اخبار و ثبت و ضبط حوادث، نظر و توجه اساسي به صحت و سقم آنها دارد و آنها را به محك تجربه و مشاهده ميگذارد؛ تا آنها را ارزيابي علمي نمايد و چنانچه خلاف شواهد عيني درآيد، آنها را ذكر نميكند. او درباره "نسناس" (انسان نماي موجود قبل از انسان فعلي) آورده است:

و من مردم شهر حضرت موت و مردم ساحل آنجا را كه شهر احساسات و بركناره ريگستان احقاف است و ديگر نواحي پيوسته به اراضي يمن و هم ديار عمان و ولايت مهره را بديدم كه اخبار نسنانس را جالب و شگفت انگيز تلقي ميكردند و پنداشتند كه در نواحي دور جهان است؛ چنانكه مردم ولايتهاي دور نيز شنيده اند كه نسناس آنجاست و اين معلوم ميدارد كه اصلاً در جهان نيست، بلكه نتيجه هوس عوام الناس است.

اخبار متواتر محك ارزيابي اخبار

او در ارزيابي موضوعات، اخباري را كه وجود آنها امكان عقلي و فلسفي دارد، محك عقلي قرار نميدهد؛ بلكه محك آن را وجود اخبار متواتر و مشاهده عيني و تجربه و تعدد اخبار قابل استناد قرار ميدهد و راجع به وجود نسناس نيز اين چنين قضاوت مينمايد. در طبقه بندي اخبار، از جمله اخباري كه نزد وي صدق آنها معلوم است، اخباري است كه وجودشان ضروري شناخته ميشود؛ مثلاً قابل مشاهده با حواس باشد يا از منابع مؤثق به تواتر نقل شده باشد.

مسعودي معيار نقد اخبار مربوط به اعتقادات را عدم مخالفت با قرآن كريم ميداند و به همين جهت، از روايات تورات و انجيل، خصوصاً در تاريخ انبياء، استفاده ميكند؛ اما آنچه را كه صريحاً بر خلاف قرآن و روايات اسلامي است، تصحيح ميكند.او در بحث حدوث و قدم عالم، از ذكر معتقدين به قدم عالم خودداري ميكند و نظر اهل شرع را درباره حدوث عالم نقل مينمايد.

تفسير اخبار و روايات در موارد تعارض معيار عرضه اخبار غير شرعي به عقل

معيار ديگر مسعودي براي ارزيابي اخبار و سنجش صحت آنها، عرضه معلومات و اخبار غيرشرعي به عقل است. آن دسته از اخبار كه در زمينه امور غير شرعي اند و نزد عقل از نظر صحت، قطعي اند، در صورت تضاد و تعارض ميان اين دو گروه اخبار معقول و منقول - چه از طريق سنت رسيده باشند و چه از طريق غير سنت - در معرض تفسير قرار ميگيرند؛ به شرط آنكه تفسير بردار باشند و الّا رد ميشوند.مسعودي آن دسته از اخبار را كه در تعارض با عقل قرار نميگيرند، به سه دسته تقسيم مينمايد:

اخبار ممكن

 اخبار ممكن (جايز): اخباري كه نقل آنها به حد استفاضه و تواتر نرسيده و بر نفي آنها دليلي نباشد. چنين اخباري از نظر مسعودي، جواز نقل دارند. هدف مسعودي از جواز نقل چنين اخباري آن است كه خواننده را نيز بر ارزيابي مطالب آن بكشاند. او وقتي از باورهاي عرب سخن ميگويد و عقايد آنها را درباره غول ذكر ميكند، بلافاصله ميگويد:

آنچه گفتيم در اين شهرها مشهور است؛ شايد اين گفتهها برخاسته از نوعي تصورات فاسد و خاطره هاي پست يا آفات ديگر باشد كه گاه بر انسان و حيوان غالب ميشود.

وي وقتي از سرزمين قوم ثمود ديدار ميكند، با استناد به اندازه خانه ها و درها، يادآور ميشود كه آنچه درباره جثه بزرگ اين قوم گفته شده، افسانهاي بيش نيست.مسعودي آنگاه كه درباره وجود، كيفيت، جثه و قيافه اژدها اقوالي را نقل ميكند، ميگويد:

خدا حقيقت آنچه را گفتيم بهتر داند، ولي غالب نفوس، اخبار مربوط به اين موضوع را انكار ميكنند و اكثر عقول آن را نميپذيرند.

او با اشاره به اقوالي كه از وجود "نسناس" آمده، طرح بحث وجود آن را ناشي از توجه عوام الناس دانسته است. مسعودي با تأملات خود، خواننده را به ارزيابي ميكشاند و او را در حال و هواي افكار عمومي آن زمان ميبرد و با ارزيابي خود از اسناد معتبر و قراين و مشاهدات، از بدفهمي و گمراهي بازميدارد.اخبار ممتنع و ضروري مسعودي نقل چنين اخباري را جايز نميداند.خبري كه ممتنع و محال استاز نگاه برخي، اخباري كه صدق آنها ضروري و اجتنابناپذير است و لازم است كه مورد قبول واقع شوند.اين اخبار عبارتند از:خبري كه وجودش ضروري شناخته ميشود؛ نظير اطلاعات از اوليات، مشاهدات حسي، متواترات، مجربات و برهانيات؛ اخبار رسيده از خداوند نظير قرآن كريم، اخبار پيامبران كه با دليل معجزه تأييد و تصديق شدهاند، خبر كامل امت مسلمان كه توافق همگان دليل قطعي آن است، وجدانيات، خبر معطوف به قراين و اماراتي كه پذيرش خبر را ضروري ميكند و خبر مؤثّق.

مسعودي از ميان اخباري كه صدقشان لازم است، اخبار متواتر و اخباري را كه پذيرش قطعي دارند، بيشتر مورد ملاحظه قرار ميدهد. اينكه مسعودي براي ارزيابي صحت اخبار و حوادث، در كنار معيارهاي مشاهده و تجربه، نظر و تجزيه و تحليل عقلي را طرح ميكند، بدان جهت است كه وي در عصر خود داراي گرايش فلسفي و كلامي بوده و آثاري نيز در اين زمينه ها تأليف نموده است. علاوه بر آن، افرادي مانند مسعودي، مسكويه، ابن اثير و بيروني، مستقيماً تاريخ را متأثر از فلسفه، كلام و منطق ميدانستند.

در جستجوي فهم چگونگي حوادث و رخدادها

هدف آنان اين بود كه متن و محتواي حوادث تاريخي و تحليل درستي و نادرستي وقايع تاريخي را معقول گردانند، به همين سبب، مسعودي از نقل صرف حوادث ميگذرد و به فهم چگونگي انقراض دولتها، تمدنها، جوامع و ملل و نحل و شناسايي عوامل صعود و سقوط آنها ميپردازد. او با اين شيوه، فيلسوفانه به تحليل و ريشه يابي حوادث تاريخي مينشيند.

از ويژگيهاي محتوايي تاريخنگاري مسعودي، متقن بودن مباحث وي به سبب استفاده از روش علمي و تجربي در ارزيابي اخبار و دقت و حساسيت بر موضوعات، حوادث و وقايع است. وي چنانچه در آغاز مروج الذهب اشاره ميكند، خود را در نقل اخبار، روايات، عقايد و آراء، در جوّ متلاطم فكري و كلامي قرن چهارم هجري، ملزم به رعايت انصاف و بيطرفي ميداند. او در مواردي كه علم كافي به وجود حادثه يا خبري نيافته، نظر قطعي نميدهد. مسعودي با اين رويكرد درباره شخصيت برهمن با طرح اختلاف و پنداشت مردمان آن دوران كه بعضي گمان ميكردند وي آدم (ع) است و برخي بر آن بودند كه وي پادشاه است، باور اخير را مشهورتر ميداند، اما در عين حال نظر قطعي بر درستي هيچ يك نميدهد.

برخورداري از نگاه جامع

ويژگي ديگر مسعودي، برخورداري وي از يك نگاه جامع به مطالب است.او توانست علومي را كه نقش به سزايي در درك و فهم و تبيين حوادث تاريخي دارند، در تاريخ نگري و تاريخنگاري خود وارد كند.در اين زمينه، ميتوان در ميان مورخان متقدم، يعقوبي را و ميان مورخان متاخر، ابن خلدون را در بعضي ابعاد با وي مقايسه نمود. ديگر ويژگي مسعودي، وارد كردن عنصر استدلال عقلي بر قلمرو مباحث تاريخي براي تجزيه و تحليل دقيق و صحيح حوادث تاريخي است.

مسعودي صاحب مكتب تاريخ نگاري

تعدد و تنوع منابع تاريخ نگاري از ويژگيهاي مهم مسعودي است كه شامل اسناد، منابع مكتوب و مشاهدات شخصي از آثار و ابنيه و اماكن سرزمينهاي مختلف عالم و روايات شفاهي و مباحثات و مناظرات وي با صاحبنظران نقاط مختلف است. اين ويژگيها، او را صاحب مكتبي خاص در تاريخنگاري نمود. او روح تحقيق را به حد كمال رساند و توانست آفرينش، پردازش و ويرايش خاصي از حوادث تاريخي داشته باشد. وي به موضوعات تاريخ ساز و اساسي در زندگي جوامع مختلف، توجه ويژه اي داشت.